Bẫy thu nhập trung bình – khi những thành tựu hiện tại là “cái bẫy”

Tôi biết đến khái niệm “bẫy thu nhập trung bình” lần đầu tiên qua một báo cáo của Ngân hàng Thế giới. Khi ấy, tôi chỉ nghĩ đơn thuần rằng: à, chuyện của mấy ông hoạch định chính sách, của quốc gia này quốc gia kia. Nhưng vài năm sau, khi bản thân đã có mức thu nhập ổn, đi làm đều, sống không thiếu – và cũng chẳng dư bao nhiêu – tôi mới bàng hoàng nhận ra:

“Không chỉ quốc gia, một con người cũng có thể rơi vào bẫy thu nhập trung bình.”

Bẫy thu nhập trung bình – Về mặt lý thuyết

Trong kinh tế học, “middle-income trap” mô tả hiện tượng một quốc gia đang phát triển đạt đến mức thu nhập trung bình, rồi mắc kẹt ở đó.

Ban đầu, quốc gia ấy tăng trưởng nhanh nhờ lao động giá rẻ, tài nguyên dồi dào, chi phí thấp. Nhưng rồi:

Tài nguyên cạn dần.
Lao động không còn rẻ, dân số bắt đầu già hóa.
Năng suất không tăng vì thiếu cải cách thể chế, thiếu đầu tư vào giáo dục, công nghệ.

Quốc gia đó không còn đủ lợi thế để cạnh tranh với nước nghèo hơn, mà cũng chưa đủ năng lực để cạnh tranh với nước giàu hơn. Vậy là mắc kẹt – kéo dài hàng thập kỷ.

Và cá nhân – cũng có một “quốc gia” nhỏ bên trong mình

Càng đọc, tôi càng thấy: có một sự tương đồng đáng kinh ngạc giữa một quốc gia mắc bẫy và một con người mắc kẹt.

1. Hết tài nguyên – Hết sức trẻ

Quốc gia tăng trưởng nhanh nhờ tài nguyên thiên nhiên. Cá nhân cũng vậy – ta đi nhanh lúc đầu vì có sức khỏe, sự nhiệt tình, dồi dào năng lượng tuổi trẻ.

Nhưng rồi những tài nguyên ấy cũng dần cạn. Cơ thể bắt đầu báo động. Giấc ngủ không còn sâu. Mắt thâm quầng. Làm hoài vẫn mệt. Không phải vì ta lười – mà vì ta đã xài quá nhanh cái vốn có sẵn mà không chịu đầu tư thêm.

2. Không còn lao động giá rẻ – Chi phí sống ngày càng cao

Một quốc gia khi không còn lao động giá rẻ sẽ mất lợi thế cạnh tranh. Còn ta, khi bắt đầu có thu nhập ổn định, ta cũng “đánh mất lợi thế” của chính mình:

Ta chi tiêu nhiều hơn, mua xe, thuê căn hộ đẹp, du lịch vài lần mỗi năm.
Lối sống mở rộng dần theo thu nhập (hiệu ứng lifestyle inflation).
Cuối tháng nhìn lại, có thu nhập tốt nhưng vẫn không dư bao nhiêu.
Ta không còn rẻ – chính bản thân mình không còn “hiệu quả” như ngày xưa.

3. Không cải cách – Không phát triển

Một quốc gia nếu không cải cách thể chế, không đầu tư vào R&D, giáo dục… thì sẽ chững lại. Cá nhân cũng vậy.

Nhiều người (trong đó có lúc là tôi) sau khi có được mức sống tạm ổn, lại ngừng học, ngừng đọc, ngừng đặt câu hỏi.

“Cũng đủ rồi.”
“Học thêm biết để làm gì?”
“Giờ lớn rồi, ổn định là được.”

Những suy nghĩ ấy giết chết cơ hội thoát bẫy.

Ta cần “thể chế cá nhân”: những nguyên tắc, kỷ luật, hệ giá trị rõ ràng để tự vận hành đời mình. Không cải cách từ bên trong, ta cũng trì trệ chẳng khác gì một quốc gia không dám thay đổi.

4. Không còn cạnh tranh được – Nhưng cũng chưa đủ mạnh để bứt phá

Một đất nước trong bẫy thu nhập trung bình thường không đủ rẻ để cạnh tranh với các nước nghèo hơn, nhưng cũng không đủ mạnh để đuổi kịp các nước giàu hơn.

Một cá nhân mắc kẹt cũng vậy:

Ta không còn chấp nhận những công việc thấp hơn tiêu chuẩn hiện tại – vì “mình từng làm tới đây rồi mà”.
Nhưng cũng chưa đủ kỹ năng, trình độ, mối quan hệ để bước lên nấc cao hơn.→ Vậy là kẹt.

Thoát bẫy – Nhìn vào bên trong nhiều hơn bên ngoài

Một quốc gia muốn thoát bẫy thu nhập trung bình phải:

Tái cấu trúc nền kinh tế.
Đầu tư vào giáo dục, công nghệ, sáng tạo.
Tăng năng suất và hiệu quả.

Một cá nhân cũng vậy:

Tái cấu trúc lại cách mình sống và làm việc.
Đầu tư vào kỹ năng, trải nghiệm, mối quan hệ, tư duy.
Tăng hiệu suất sống chứ không chỉ tăng số giờ làm.

Tôi học được điều này không phải từ sách vở, mà từ những buổi tối mệt mỏi ngồi nhìn bảng chi tiêu, nhìn thời gian trôi qua từng ngày mà chẳng có gì thực sự mới, thực sự khiến mình tự hào.

Lời kết – Quốc gia thì chậm lại, còn bạn thì sao?

Một quốc gia trong bẫy thu nhập trung bình có thể mất 20–30 năm để thoát ra, nếu may mắn.

Một cá nhân thì không có nhiều thời gian như vậy.

Tuổi trẻ, sức khỏe, động lực – đó là những “tài nguyên chiến lược” của bạn. Dùng hết mà không nâng cấp, thì dù thu nhập có tăng, đời sống vẫn cứ mãi lưng chừng.

“Không phải bạn nghèo.

Không phải bạn dở.

Chỉ là bạn đã đi đến giữa con dốc – và nghĩ rằng đó là đỉnh.”

Hãy để mình không chỉ là một “nước đang phát triển” mãi mãi.

Nếu bạn thấy bài viết này chạm đến mình, có thể nó cũng sẽ chạm đến ai đó bạn quen – một người bạn, một đồng nghiệp, một người từng mơ nhiều hơn bây giờ.

Hãy chia sẻ để cùng nhau thoát bẫy.