George Soros và cú đánh lịch sử vào đồng bảng Anh

Vào một ngày thứ Tư tháng 9 năm 1992 – lịch sử gọi đó là “Ngày thứ Tư đen tối” (Black Wednesday) – một nhà đầu cơ tài chính tên George Soros đã khiến cả nước Anh và châu Âu rúng động. Chỉ trong chưa đầy 24 giờ, ông kiếm được hơn 1 tỷ đô la, còn Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) thiệt hại hơn 3 tỷ bảng. Điều gì đã xảy ra?

Bạn có thể tìm thấy hàng nghìn bài báo và bài phân tích về sự kiện chấn động giới tài chính toàn cầu này. Tuy nhiên, để hiểu được những khái niệm, thuật ngữ trong các viết đó thì không hề đơn giản. Bài viết này, tôi sẽ cung cấp cho bạn một câu chuyện dễ đọc, dễ hiểu hơn rất nhiều, kể cả với người không có chuyên môn về kinh tế vĩ mô.

Cơ chế tỷ giá châu Âu: Cái bẫy mang tên “ổn định”

Đầu những năm 1990, các nước châu Âu, bao gồm cả Anh, tham gia Cơ chế Tỷ giá Hối đoái châu Âu (ERM), một định chế nhằm giữ cho tỷ giá các đồng tiền trong khu vực không quá chênh lệch nhau– một bước đệm tiến tới việc dùng chung đồng tiền euro trong tương lai.

ERM yêu cầu các nước thành viên phải giữ tỷ giá tiền tệ của mình ổn định trong một biên độ hẹp so với đồng mark Đức – đồng tiền mạnh nhất lúc bấy giờ. Với Anh, điều đó có nghĩa là phải giữ đồng bảng không được rớt xuống dưới mức 6% so với mark. Cụ thể Anh giữ tỷ giá trung tâm: 1 bảng Anh = 2,95 mark Đức (DEM) Biên độ dao động cho phép: ±6% quanh mức trung tâm → Tức là bảng Anh chỉ được phép dao động trong khoảng: Thấp nhất: khoảng 2,773 DEM Cao nhất: khoảng 3,127 DEM.

Nhưng vấn đề là: nền kinh tế Anh lúc đó yếu hơn Đức rất nhiều. Theo lẽ thường, đồng bảng Anh phải được định giá thấp hơn.

Việc giữ tỷ giá cao khiến hàng hóa Anh đắt đỏ, xuất khẩu chậm lại, tăng trưởng trì trệ. Lạm phát và thất nghiệp thì như bóng ma lởn vởn.

George Soros “ngửi thấy mùi máu”

Để thực hiện neo tỷ giá theo cam kết. BoE phải thực hiện đồng thời các giải pháp như liên tục dùng dự trữ ngoại hối để mua bảng Anh, tạo nhu cầu giả tạo nhằm giữ giá. Và giữ lãi suất tiền gửi bằng bảng ở mức hấp dẫn để khuyến khích giới đầu tư nắm giữ bảng Anh.

Soros, khi đó đang điều hành Quỹ Quantum Fund, nhận ra một điều quan trọng: Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) đang cố giữ một tỷ giá phi thực tế, trái với sức khỏe thật của nền kinh tế. Điều này giống như một cái đập đang nứt dần, chỉ chờ một lực tác động là sẽ vỡ.

Ông bắt đầu bán khống bảng Anh. Nói nôm na:

Soros vay một lượng lớn bảng Anh từ các Ngân hàng lớn ở châu Âu. Ông dùng tài sản của mình để thế chấp và dùng đòn bẩy để nâng số tiền vay lên nhiều lần.
Đem bảng Anh bán ra thị trường ngay vừa vay được, khi tỷ giá còn cao.
Chờ đến khi bảng rớt giá thì mua lại với giá thấp hơn để trả nợ cho các Ngân hàng theo nguyên tắc vay đồng tiền nào, trả đồng tiền đó. Trừ đi lãi suất vay, ông bỏ túi phần chênh lệch.

Và ông không cô đơn. Hàng loạt quỹ đầu cơ khác nhìn thấy tín hiệu và “tát nước theo mưa”. Họ đổ xô bán khống bảng Anh, gây sức ép ngày càng lớn lên BoE.

Ngân hàng Trung ương Anh cố chống đỡ – và thua

Trước làn sóng bán tháo, BoE phản ứng quyết liệt:

Đưa hàng tỷ USD và mark Đức ra thị trường để mua bảng Anh nhằm giữ tỷ giá.
Nâng lãi suất từ 10% lên 12%, rồi lên tận 15% trong cùng một ngày – hy vọng nhà đầu tư giữ bảng để ăn lãi.

Nhưng tất cả đều vô vọng. Soros đã vay và bán hơn 10 tỷ bảng cộng với các nhà đầu tư khác góp sức thêm khoảng 20 tỷ bảng nữa đã thổi bay toàn bộ dự trữ ngoại hối của BoE.

Lúc 19h30 tối ngày 16/9/1992, chính phủ Anh tuyên bố: “Chúng tôi rút khỏi ERM.”

Tức là thả nổi hoàn toàn đồng bảng – cho phép thị trường tự điều chỉnh giá.

Thiệt hại nặng nề và bài học cay đắng

Khi bảng Anh được thả nổi, nó tụt giá ngay lập tức, khoảng 10–15% trong ngày.

Những ngày tiếp theo, sau khi không còn bị neo tỷ giá vào mark Đức, đồng bảng Anh lao dốc không phanh:

Trong vài ngày, tỷ giá **tụt từ 2,95 DEM xuống còn khoảng 2,50 DEM**, và tiếp tục giảm sâu trong những tháng sau đó.
Tính đến cuối năm 1992, đồng bảng đã mất khoảng **25% giá trị so với mark Đức**.

Ngân hàng Trung ương Anh, sau khi đã chi hàng chục tỷ USD để cố giữ tỷ giá (trong đó riêng ngày 16/9 đã chi hơn 27 tỷ USD), đành chấp nhận thiệt hại hơn 3 tỷ bảng – một cú đánh vào uy tín và ngân sách quốc gia.

Ngân hàng Trung ương ôm trong tay hàng tỷ bảng đã mua vào với giá cao. Bây giờ, nếu muốn bán ra để thu hồi vốn, họ phải bán với giá thấp hơn rất nhiều.

➡️ Kết quả: lỗ hơn 3 tỷ bảng chỉ trong vài ngày.

Đó là hậu quả kinh điển của việc cố chống lại quy luật thị trường.

Nhưng sau cơn đau là ánh sáng

Điều trớ trêu là: Việc thả nổi đồng bảng lại giúp nước Anh hồi phục nhanh hơn.

Đồng bảng rẻ hơn → hàng hóa Anh xuất khẩu mạnh mẽ.
Du lịch tăng, đầu tư tăng, sản xuất phục hồi.
Không còn bị trói buộc vào mark Đức, Anh được phép hạ lãi suất, kích thích kinh tế nội địa.

Trong vài năm sau đó, Anh dần tăng trưởng trở lại, ổn định và vượt trội hơn nhiều nước châu Âu vẫn giữ tỷ giá cứng nhắc.

Còn Soros thì sao?

George Soros được mệnh danh là “người đánh sập Ngân hàng Trung ương Anh” – một danh hiệu vừa đáng nể, vừa gây tranh cãi. Ông bỏ túi hơn 1 tỷ USD từ phi vụ này.

Nhưng quan trọng hơn: Soros không phải “phù thủy”, mà là người biết nhìn thấy sự thật ẩn sau những quyết sách cứng nhắc.

Danh tiếng của Soros đi liền với sự khiếp sợ mỗi khi ông có các chuyến đi đến những quốc gia, dù là với lý do cá nhân đơn thuần. Người ta ví những chuyến đi của ông như chuyến đi săn đẫm máu của một con cá mập.

Lời kết: thị trường cho tự ái

Câu chuyện này là một bài học kinh điển trong kinh tế học và quản lý chính sách: Không ai có thể mãi điều khiển thị trường theo ý mình – kể cả chính phủ.

Soros không “đánh sập nước Anh”, ông chỉ đơn giản là nhìn thấy một tường thành đã mục ruỗng, và chạm nhẹ một cái.

Sau phi vụ ở Anh, 05 năm sau – vào năm 1997 Soros lại một lần nữa gây tiếng vang với cuộc khủng hoảng tài chính châu Á. Nhiều người đã chỉ trích Soros. Mặc dù vậy, lỗi không hoàn toàn ở ông. Chính Soros đã nói rằng:

Chúng tôi chỉ là người phản ứng lại với sự kiện – không tạo ra nó. Không ai có thể gây ra khủng hoảng nếu các chính sách nền tảng của chính phủ là đúng đắn.

Nếu bạn quan tâm đến chủ đề này. Hãy tiếp tục theo dõi. Tôi sẽ quay trở lại với sự kiện Khủng hoảng tài chính Châu Á năm 1997 trong kỳ tiếp theo.