Khởi nghiệp cùng bạn thân: Làm sao để không mất cả tình lẫn tiền? – Kỳ 4

Người trung gian – không phải người đưa tin

Người ta thường ví người trung gian hòa giải như một chiếc con thoi – cần mẫn đi lại giữa hai đầu chiến tuyến. Nhưng một người trung gian giỏi không chỉ là kẻ đưa tin. Họ còn là người biết lặng lẽ giữ lại những điều không nên được nói ra.

Trong bất kỳ cuộc tranh chấp nào, mỗi bên đều có cái lý của riêng mình. Con người vốn vị kỷ, và khi nhìn sự việc qua lăng kính cá nhân, ai cũng luôn thấy mình là người chịu thiệt hơn. Người trung gian phải là người đủ tỉnh táo để thấy được toàn cảnh – để nhận ra đâu là sự thật chưa kịp hé lộ, đâu là những mảng màu đã được ai đó tô vẽ quá tay. Và hơn hết, họ phải hiểu sâu sắc cả lý lẽ lẫn mong muốn thật sự của từng bên, kể cả những điều không được nói thành lời.

Khi giao tiếp với từng bên, người trung gian không chỉ lắng nghe – họ phải thật sự nhập vai, đặt mình vào vị thế của mỗi người để hiểu câu chuyện theo cách mà người đó nhìn nhận. Nhưng rồi, sau từng cuộc đối thoại, họ phải lùi lại – trở về với vai trò trung lập vốn có. Đó là lúc người trung gian cần nhìn lại toàn bộ vấn đề bằng con mắt tỉnh táo, không dính mắc, không thiên lệch.

Và trong quá trình chuyển tải thông tin giữa các bên, người trung gian không được phép mang theo những giận dữ, oán trách hay uất ức của bất kỳ ai. Họ chỉ chọn giữ lại những điều có ích cho sự hòa giải – loại bỏ tất cả những gì có thể làm trầm trọng hơn tình trạng mâu thuẫn. Bởi thế, người gánh lấy những cảm xúc nặng nề nhất trong cuộc đàm phán, đôi khi, chính là người đứng giữa.

---

Tích cực, chủ động là đạo đức nghề nghiệp

Chiều nay, tôi có hẹn gặp Văn để trao đổi về kết quả cuộc nói chuyện với Tuân hôm qua. Văn khá sốt ruột, dù tôi đã thông báo sơ lượt qua qua điện thoại. Thực ra, cũng chưa có gì thật sự cụ thể ngoài một tín hiệu tích cực: Tuân đã chấp nhận đàm phán.

Tôi không mấy hào hứng với buổi gặp. Một phần vì tôi biết, mình sẽ lại phải tiếp tục lắng nghe Văn trút bầu tâm sự – những uất ức, sự chịu đựng chất chứa nhiều năm. Mỗi lần như thế, câu chuyện cứ như không bao giờ dứt, một vòng lặp dai dẳng của tổn thương và trách hờn.

“Nhưng đó là công việc của mình mà,” tôi tự nhủ. Đúng vậy – vai trò của người trung gian không chỉ là thu thập thông tin về tranh chấp, mà còn là người lắng nghe. Lắng nghe kể cả khi những điều được kể không nhằm để giải quyết, mà chỉ để được nói ra. Các bên thường lầm tưởng rằng những tâm tư đó sẽ được tôi “chuyển lời” lại cho bên kia, nhưng sự thật thì không. Có những chi tiết, dù nghe đi nghe lại nhiều lần, tôi biết chắc rằng: chúng không có ích cho việc hòa giải.

“Phải đi thôi…” tôi lẩm nhẩm, gạt qua sự lười biếng còn đang cố giữ mình nằm lại trên chiếc sofa êm ái buổi sáng thứ Bảy. Tôi nhớ đến một nguyên tắc mà mình đã thuộc nằm lòng từ thời học ở Học viện Tư pháp: Quy tắc 12.1 – “Luật sư chủ động, tích cực giải quyết vụ việc của khách hàng và thông báo tiến trình giải quyết vụ việc để khách hàng biết.”

“Luật sư chủ động, tích cực giải quyết vụ việc của khách hàng và thông báo tiến trình giải quyết vụ việc để khách hàng biết.”

“Phải chủ động, tích cực…” – tôi nhắc lại trong đầu. Những từ ngữ quen thuộc đó như một mệnh lệnh nghề nghiệp – giúp tôi ngồi dậy và khoác áo vào.

Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp Luật sư Việt Nam là một trong những bộ quy tắc hành nghề tôi đánh giá cao nhất. Trong các giờ giảng về Pháp luật và Đạo đức nghề nghiệp truyền thông, tôi vẫn thường lấy các quy tắc nghề luật làm ví dụ minh họa cho sinh viên – so sánh và đối chiếu chúng với Bộ quy tắc đạo đức người làm báo. Sinh viên của tôi thường rất hứng thú với những tương đồng – và cả những khác biệt – giữa hai ngành tưởng chừng không liên quan, nhưng đều buộc người làm nghề phải tỉnh táo và có đạo đức.

---

Có những bước ngoặt bắt đầu từ một câu nói lúc ra về

Nhấp một ngụm cà phê tự pha từ chiếc máy Tiross đã theo tôi gần 10 năm qua, tôi sắp xếp lại những thông tin mà Tuân đã cung cấp trong cuộc gặp hôm qua. Những tấm note cứ ngày một nhiều hơn, chi chít trên chiếc bảng từ, vốn đã chật kín những tấm note có được từ buổi gặp Văn hôm trước. Cà phê, giấy note, bảng từ, bút lông là những “vũ khí” luôn sát cánh cùng tôi mỗi khi phải chiến đấu cùng những câu hỏi hóc búa. iPad và bút Pencil ư? Tôi có, nhưng chưa bao giờ đánh giá cao khả năng hỗ trợ tư duy của chúng so với bút lông và bảng từ…

Đang tập trung lựa chọn thông tin sẽ chia sẻ với Văn trong buổi gặp chiều nay, chiếc điện thoại bỗng reo lên. Màn hình hiện lên tên người gọi: “Anh Tuân”. Tôi hơi ngạc nhiên – chúng tôi vừa mới gặp nhau hôm qua. Một chút phấn khích thoáng qua trong tâm trí tôi, có lẽ vì tôi linh cảm rằng cuộc gọi này có thể là một tín hiệu chuyển biến.

Tôi chợt nhớ lại khoảnh khắc hôm qua ở bãi xe quán cà phê. Khi tôi đang loay hoay tìm chìa khóa xe, Tuân bất ngờ bước đến, cất giọng vừa đủ chỉ hai người nghe:

“Em nghĩ Văn có thể kiện anh không?”

Tôi hơi bất ngờ, nhưng lập tức nhận ra: đó là dấu hiệu đầu tiên của sự lo lắng – và như thường thấy trong các vụ tranh chấp, lo lắng là tín hiệu tốt thương lượng.

Tôi trả lời:

“Mọi chuyện đều có thể xảy ra anh ạ, nhất là khi Văn có vài người bạn làm trong ngành – chắc anh còn nhớ. Mà mấy người đó thì thường thích đổ dầu vào lửa, vì chỉ khi ngọn lửa bùng lên thì họ mới có việc để làm…”

Tuân không nói gì, nhưng ánh mắt anh cho thấy anh hiểu rất rõ điều tôi vừa nhắc. Bởi vì cả anh và Văn đã từng có một bài học cay đắng.

Năm đó, một đứa cháu của Tuân – làm việc trong công ty – do nghiện trò chơi điện tử đã cạy két sắt lấy trộm 80 triệu đồng. Những người bạn trong ngành của Văn khi đó đã khuyên hai người trình báo công an, chỉ để “dằn mặt cho sợ”. Nhưng không ngờ, hồ sơ lập tức được chuyển sang cơ quan điều tra, khởi tố và bắt tạm giam người cháu. Sau cùng, để cháu không phải vướng cảnh tù tội, cả Văn và Tuân phải chi thêm hơn 100 triệu nữa.

Tôi tiếp lời, chậm rãi:

“Đôi khi, vì nóng giận, cộng thêm tác động từ bên ngoài, con người ta dễ ra những quyết định sai lầm – dù trong lòng chưa chắc họ muốn vậy. Nhưng khi nhận ra thì thường… mọi chuyện đã rồi.”

Chiếc điện thoại vẫn rung lên từng hồi, tiếng chuông dồn dập như một đứa trẻ đang cố gắng làm nũng để được chú ý. Tôi với tay nhấc máy, hơi gằn giọng:

— “Alo, em nghe đây.”

— “Hôm nay em có làm gì không?” – Tuân hỏi, giọng hơi gấp.

— “Dạ, có gì không anh?”

— “Anh muốn gặp em một chút,” – giọng Tuân đầy nôn nóng.

Một tín hiệu tốt, tôi thầm nghĩ.

— “Khi nào vậy anh? Và gặp ở đâu?”

— “Đầu giờ chiều, tại văn phòng công ty anh, được không?” – Tuân đáp nhanh và dứt khoát.

Hôm nay là thứ Bảy, văn phòng công ty Tuân thường nghỉ. Việc anh ấy chủ động hẹn gặp và thậm chí chạy lên văn phòng chỉ để gặp tôi – điều đó nói lên rất nhiều. Tuân đang thật sự muốn dứt điểm mọi chuyện. Một động thái cho thấy sự chuyển biến từ phòng thủ sang chủ động.

Càng hay, vì văn phòng anh cũng ở gần địa điểm tôi đã hẹn gặp Văn.

— “Dạ được anh, vậy hẹn anh 1h30 chiều ở văn phòng nhé.”

Hòa giải – là khi phải đấu trí với chính người mà mình muốn giúp

Tôi bước vào văn phòng. Căn phòng không quá rộng, nhưng hôm nay lại mang đến một cảm giác thênh thang lạ lùng – có lẽ vì chỉ có mình Tuân đang ngồi lặng lẽ ở một góc bàn làm việc quen thuộc. Không như mọi ngày, hôm nay nơi đây hoàn toàn vắng lặng. Và cũng khác cả hôm qua nữa: ánh mắt Tuân khi chào tôi có gì đó nhẹ nhàng và thiện chí hơn.

Tôi chưa kịp rót ly nước thì anh đã chủ động gợi chuyện:

— “Qua đến giờ em có nói chuyện với Văn không?”

— “Chưa anh ạ, em chưa có dịp gặp,” tôi đáp.

Tuân không vòng vo:

— “Bây giờ anh thấy vầy. Anh sẽ cho Văn 2 tỷ. Coi như giờ cậu ấy không làm với anh nữa thì anh ‘ra riêng’ cho cậu ấy.”

Một đề nghị được đưa ra nhanh chóng, dứt khoát – rõ ràng Tuân đã suy nghĩ rất kỹ từ đêm hôm trước.

“Ra riêng” – một cách nói thật không thể hay hơn.

Ở quê tôi, khi trong nhà có người trưởng thành muốn lập nghiệp, cha mẹ hoặc anh chị em thường gom góp cho họ một số vốn làm ăn. Người ta gọi đó là “ra riêng”. Một cách gọi vừa nhẹ nhàng, vừa bao hàm sự chia tay trong êm thấm – như thể ai cũng vui vẻ rời đi với phần mình đáng có.

Cách Tuân dùng cụm từ ấy khiến tôi chững lại một nhịp. Có thể anh thật sự xem Văn như một người em trong gia đình, hoặc cũng có thể, đó chỉ là một cách dùng từ hiệu quả mà anh đã cẩn thận chuẩn bị sau cả một đêm trăn trở. Dù thế nào, tôi vẫn phải thừa nhận – “ra riêng” nghe hay và dễ chịu hơn rất nhiều so với cụm “rút vốn” mà tôi đang dùng.

— “Hai tỷ ạ?” – tôi hỏi lại, vừa để xác nhận, vừa để tạo ra một cột mốc rõ ràng trong cuộc đối thoại.

— “Ừ, hai tỷ. Anh cũng không có liền đâu, nhưng anh sẽ cố. Dạo này công ty làm ăn khó khăn quá…” – Tuân chùng giọng xuống, rồi quay sang hỏi:

— “Em thấy sao?”

— “Em không chắc,” tôi đáp, “nhưng theo như em nghe Văn nói thì phần lợi nhuận chưa chia đâu đó khoảng 10 tỷ…”

Vừa nói, tôi vừa để lộ một chút băn khoăn rõ ràng trên gương mặt – một tín hiệu có chủ đích. Thật ra, nếu xét trên góc độ đàm phán, con số 2 tỷ mà Tuân đề nghị là một điểm khởi đầu không tệ. Đêm qua tôi đã tranh thủ xem lại toàn bộ hồ sơ mà Văn gửi. Phải thừa nhận là anh ấy ghi chép khá tỉ mỉ, nhưng độ chính xác thì… chưa cao. Dễ hiểu thôi – toàn bộ bảng tính là do Văn tự lập, không có sự hỗ trợ từ người có chuyên môn kế toán hay kiểm toán độc lập.

Điều khiến tôi chú ý là có rất ít khoản “ứng trước” được ghi nhận, trong khi theo lời kể, mỗi năm Văn đều phải ứng tiền để trang trải – vì anh ấy không nhận lương. Nếu đúng như vậy, thì phần ứng trước này lẽ ra phải được trừ vào lợi nhuận, nhưng trong bảng thống kê lại không thấy đề cập.

Còn về phần 10 tỷ chênh lệch mà Văn nói – nếu con số ấy có thật – thì một nửa trong đó cũng là phần của Tuân. Nhưng tôi khá chắc rằng con số ấy đã bị phóng đại.

Có những “khuôn mẫu” trong hành vi con người, không ai nói ra nhưng rất dễ đoán. Trong hoàn cảnh này thường thì: người ta có thể kê khai cao hơn khoản chi thực, nhưng rất hiếm khi báo hoàn toàn khống. Đơn giản vì nếu không có bất kỳ sự kiện thực tế nào mà lại tạo ra chi phí từ con số 0, thì khả năng bị phát hiện là rất cao.

Giống như chuyện tiếp khách: nếu bữa ăn thật sự tốn 10 triệu, người ta có thể khai 15 triệu, thậm chí là 30. Nhưng rất hiếm ai khai 30 triệu nếu không có buổi gặp nào diễn ra. Một khoảng chi thực có, dù ít hơn nhiều so với phần được kê khai vẫn là một mức “an toàn tâm lý”. Ngay cả người dám kê cao gấp ba lần, thì phần thực tế cũng đã chiếm khoảng 30% rồi .

Vì vậy, tôi đánh giá con số 2 tỷ mà Tuân đề nghị là rất hứa hẹn – con số được “dọn đường” cho thương lượng vì không ai đưa ngay cái giá cuối cùng ở vòng đầu tiên, nhất là với người thận trọng như Tuân.

“10 tỷ đâu ra, em nói với nó là không có 10 tỷ đâu. Nó tính lại đi. Công ty mỗi năm đều chia lãi cho nó rồi. Từ sau dịch Covid đến giờ, công ty làm ăn chật vật, không thể nào có số đó được.” Tuân nói dứt khoát, giọng đầy quả quyết.

Vừa nói, anh vừa sắp lại đống tài liệu cũ, rồi đưa cho tôi xem. Lần này, thay vì chỉ vào các khoản chi của mình như lần trước, Tuân chỉ vào giá trị những đơn hàng và hợp đồng trong thời gian qua. Qua ánh mắt và cách nói chuyện của anh, tôi hiểu: con số 2 tỷ chắc chắn không phải là quá thiệt thòi với Tuân, nhưng cũng rõ ràng — anh có cơ sở để phủ nhận con số 10 tỷ

Thật ra, tình huống này chỉ cần mời kiểm toán vào, mọi chuyện sẽ sáng tỏ. Một công ty quy mô nhỏ như thế, có lẽ chưa tới 10 ngày là có kết quả. Nhưng vai trò của tôi ở đây không phải là chứng minh ai đúng ai sai, mà là tìm một thỏa thuận đủ hài hòa để không cần đến bước đó.

Tuân tiếp tục trình bày quan điểm, vẫn không quên nhắc lại chuyện anh từng nâng đỡ, hỗ trợ Văn ra sao khi cậu ấy mới chân ướt chân ráo lên Sài Gòn lập nghiệp. Anh cũng kể về những đóng góp của mình cho công ty — điều mà ngay cả Văn cũng thừa nhận. Nhưng giá như những đóng góp đó được thể hiện qua mức lương Giám đốc, thì mọi chuyện đã rõ ràng hơn biết bao.

Cuộc trò chuyện giữa tôi và Tuân kéo dài hơn 30 phút. Chủ yếu là anh nói, còn tôi lắng nghe, thỉnh thoảng chỉ nhắc lại vài chi tiết quan trọng để làm “mốc ghi nhớ”. Khi đồng hồ nhích dần đến giờ tôi phải gặp Văn, tôi bắt đầu chốt lại vấn đề:

“Vậy là, sau khi suy nghĩ kỹ, anh quyết định sẽ ‘hỗ trợ’ Văn 2 tỷ khi cậu ấy rút vốn.” Tôi cố tình dùng đúng cách nói của Tuân, để anh cảm thấy dễ chịu hơn. Thật ra, dưới góc độ pháp lý, số tiền này nên được thể hiện dưới hai hình thức: mua lại phần vốn góp và chia lợi nhuận còn lại. Nhưng tôi hiểu, cả Tuân và Văn đều không quan tâm đến chuyện đó.

“Ừ, anh nói hết lời rồi, anh chỉ có thể cho nó bấy nhiêu,” Tuân đáp. Với anh, đó là đang “cho” Văn — dù có lẽ, trong thâm tâm, anh cũng hiểu: đó chính là phần mà Văn xứng đáng được hưởng.

Cuộc nói chuyện của chúng tôi tiếp tục thêm một vài phút nữa. Mà nói thật, tôi cũng chẳng còn nhớ rõ chúng tôi nói gì. Vì người trung gian chỉ cần nghe và nhớ những gì cần thiết cho cuộc hòa giải. Nhưng sự thật là trong hầu hết các buổi nói chuyện, nội dung mà các bên đưa ra lại không như thế. Nó đa phần là sự chỉ trích đối phương, kể về sự thiệt thòi của mình đại loại như thế…

“Giả sử, nếu Văn không đồng ý với con số đó và đề nghị một mức cao hơn, thì mức tối đa anh có thể chấp nhận là bao nhiêu?”

Tuân khựng lại. Anh im lặng, có vẻ đang suy nghĩ — và đó chính là tín hiệu tôi cần. “Suy nghĩ có nghĩ là vẫn còn phương án khác” tôi thầm nghĩ và tiếp lời, giữ giọng nhẹ nhàng nhưng dứt khoát:

“Em hiểu cả anh và Văn đều muốn chuyện này kết thúc sớm. Nên nếu anh đã tin em làm trung gian, em cần biết giới hạn đàm phán đến đâu. Em sẽ không đưa ra ngay với Văn, nhưng em cần có dư địa để thương lượng.”

Tuân suy nghĩ một lúc, không quá lâu. Dù cố tỏ ra đang cân nhắc, tôi đoán có lẽ con số đó đã được anh chuẩn bị sẵn từ trước.

“Thêm… 500 triệu nữa,” Tuân nói, ngập ngừng. Dường như anh sợ mình bị lố. Rồi anh dặn thêm: “Nhưng em đừng nói ngay. Nếu nó không chịu 2 tỷ, thì em nói 2 tỷ mốt trước… từ từ nâng lên.”

“Em hiểu rồi. Vậy 2 tỷ 500 triệu là mức trần cuối cùng, đúng không anh?” Tôi xác nhận lại một lần nữa.

“Ừ,” Tuân đáp ngắn gọn.

Chúng tôi còn trò chuyện thêm vài phút, nhưng thú thật tôi không nhớ rõ nội dung. Với người làm trung gian, điều quan trọng là nắm được những chi tiết thiết yếu phục vụ cho tiến trình hòa giải. Dù vậy, trong phần lớn các buổi làm việc, những gì được chia sẻ thường không tập trung vào giải pháp, mà chủ yếu là tâm sự, phàn nàn, hoặc nhấn mạnh về những mất mát, thiệt thòi của bản thân.

14h20 chiều, tôi rời văn phòng của Tuân với một ghi chú duy nhất trong đầu: 2 tỷ 500 triệu đồng.