📚 Từ một vụ việc năm 2017, nhìn lại quyền sao chép vì mục đích học tập trong Luật SHTT Việt Nam
Trong một buổi giảng gần đây về quyền tác giả, khi tôi đang trình bày phần ngoại lệ và giới hạn quyền sao chép trong môi trường giáo dục, một sinh viên ở hàng ghế đầu bỗng giơ tay phát biểu. Giọng em có phần bối rối:
“Thưa thầy, quyển sách em đang cầm là bản photo. Em photo để học thôi, không bán hay chia sẻ gì cả… Như vậy có vi phạm luật không ạ?”
Câu hỏi tưởng đơn giản, nhưng lại mở ra nhiều khía cạnh pháp lý đáng chú ý – đặc biệt khi đặt trong bối cảnh giáo dục đại học, nơi quyền tiếp cận tri thức của sinh viên phải được cân bằng với quyền tài sản của người sáng tạo.
Câu hỏi ấy cũng gợi nhắc tôi đến một vụ việc từng gây tranh luận tại chính ngôi trường mà tôi đã từng học tập, cũng là cái nôi của ngành Luật khu vực phía Nam: vào năm 2017, một sinh viên Trường Đại học Luật TP.HCM bị xử lý kỷ luật vì mang nhiều bản photo các đầu sách khác nhau vào trường. Trong đó có một số tài liệu được sao chép từ giáo trình do trường phát hành. Mức kỷ luật ban đầu là đình chỉ học một năm. Khi câu chuyện của sinh viên được chia sẻ lên MXH ngay lập tức đã gây ra sự chú ý và tranh luận sôi nổi. Trong đó có không ít người đang làm việc trong lĩnh vực pháp lý, chuyên gia, người quản lý giáo dục.
1. Quyền sao chép vì mục đích học tập theo Luật SHTT 2005 (sđ, bs 2009)
Tại thời điểm năm 2017, hành vi sao chép một bản tài liệu để học tập cá nhân được điều chỉnh bởi khoản 1 Điều 25 Luật SHTT 2005, sửa đổi bổ sung năm 2009. Cụ thể:
“Tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm đã công bố mà không phải xin phép, không phải trả tiền nhuận bút, thù lao trong các trường hợp… tự sao chép một bản nhằm mục đích nghiên cứu khoa học, giảng dạy của cá nhân.”
Quy định này tạo ra ngoại lệ đối với quyền tác giả, cho phép cá nhân được sao chép một bản tác phẩm (đã công bố), miễn là phục vụ cho mục đích học tập, không nhằm mục đích thương mại.
Trong vụ việc nêu trên, sinh viên NA mang 8 bản sách photo thuộc 8 đầu sách khác nhau (mỗi đầu sách một bản) vào trường, mục đích – theo tường trình – là để cho một người bạn khóa dưới mượn học cùng và cũng đã được xác minh là đúng như vậy. Hành vi không có yếu tố kinh doanh, không phân phối hàng loạt. Dưới góc độ pháp lý tại thời điểm đó, có thể thấy đây là hành vi nằm trong phạm vi miễn trừ mà Điều 25 cho phép.
Tuy nhiên, nhà trường đã áp dụng nội quy nội bộ – trong đó cấm sao in, phát hành giáo trình trái phép – làm căn cứ để xử lý kỷ luật.
2. Tranh luận pháp lý xoay quanh tính hợp lý và hợp pháp của việc xử lý
Vụ việc khi ấy không chỉ gây chú ý trong cộng đồng sinh viên, mà còn được một số luật sư và chuyên gia pháp lý phân tích công khai.
- Luật sư Nguyễn Văn Hân (Văn phòng Luật sư Nguyễn Văn Hân) cho rằng việc đình chỉ một năm là không phù hợp. Luật sư Hân viện dẫn điều 25 Luật SHTT 2005 (sđ,bs 2009) và hướng dẫn về xử lý kỷ luật sinh viên tại Thông tư 10/2016/TT-BGDĐT ngày 05/04/2016 của Bộ GD&ĐT.
- Đồng quan điểm có Luật sư Huỳnh Công Thư (cựu sinh viên lớp Tòa án K15). Luật sư Thư còn tuyên bố sẵn sàng hỗ trợ pháp lý miễn phí nếu sinh viên có nhu cầu khiếu kiện trường.
- Quan điểm từ một số bài viết khác cho rằng: nội quy nội bộ phải tuân thủ khung pháp lý hiện hành. Nếu hành vi chưa đủ dấu hiệu vi phạm pháp luật, đặc biệt là không thương mại hóa sản phẩm sao chép, thì mức kỷ luật đình chỉ học một năm là có thể chưa tương xứng.
Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, nhiều độc giả, giảng viên và chuyên gia giáo dục cũng ủng hộ quyết định của nhà trường, từ cả góc độ quản lý lẫn giáo dục ý thức pháp luật.
- Theo một bài viết trên báo Pháp luật TP.HCM, một số ý kiến cho rằng hành vi photo giáo trình không chỉ xâm phạm quyền tác giả mà còn ảnh hưởng đến nỗ lực biên soạn tài liệu của giảng viên – nhất là khi đó là sách do chính trường phát hành, dùng nội bộ cho sinh viên của mình.
- Quan điểm ủng hộ trường còn nhấn mạnh đến vai trò nêu gương và răn đe trong môi trường đào tạo luật. Nếu không xử lý nghiêm, sinh viên có thể hiểu sai về giới hạn quyền cá nhân và quyền tập thể, từ đó làm yếu đi nhận thức về pháp luật – điều vốn rất quan trọng với một trường chuyên ngành luật.
- Một số giảng viên cho rằng hành vi photo sách – dù không bán – nhưng nếu đã thực hiện tại tiệm photo, mang tính chất sao chép hàng loạt (tức không còn là “tự sao chép một bản”), thì đã vượt khỏi phạm vi bảo vệ của Điều 25 ngay cả theo luật thời điểm đó.
3. Đối chiếu pháp lý: Giới hạn quyền sao chép & thẩm quyền xử lý kỷ luật sinh viên
3.1. Phân tích Điều 25 Luật SHTT (2005, sửa đổi 2009)
Tại thời điểm năm 2017, hành vi sao chép tác phẩm phục vụ mục đích học tập cá nhân được quy định tại khoản 1, Điều 25 Luật SHTT 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009):
“Tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm đã công bố mà không phải xin phép, không phải trả tiền nhuận bút, thù lao trong các trường hợp:
… c) Tự sao chép một bản nhằm mục đích nghiên cứu khoa học, giảng dạy của cá nhân; không nhằm mục đích thương mại…”
Câu chữ của điều luật khá rõ ràng:
- Phép miễn trừ được áp dụng cho hành vi “tự sao chép một bản”
- Chủ thể: cá nhân
- Mục đích: học tập, nghiên cứu, không thương mại
Điều này có nghĩa là việc sinh viên tự mình photo một bản sách để học tập, dù là sách có bản quyền, thì không cần xin phép hay trả nhuận bút – miễn là không phát tán, không thu lợi nhuận.
Trong vụ việc năm 2017, sinh viên NA mang vào trường 8 bản sách photo để dùng và chia sẻ trong nhóm học. Câu hỏi đặt ra là: việc nhờ tiệm photo sao chép nhiều bản có còn là “tự sao chép” hay đã rơi vào diện “sao chép đại trà”?
Tại thời điểm đó, luật chưa quy định rõ về công cụ, phương tiện sao chép, cũng chưa đề cập cụ thể về hành vi “nhờ tiệm photo”. Do đó, có cơ sở để hiểu rằng nếu việc sao chép chỉ để học và không bán, thì vẫn có thể nằm trong giới hạn cho phép của luật.
3.2. Phân tích Thông tư 10/2016/TT-BGDĐT – Quy định kỷ luật sinh viên
Điều 9 Thông tư 10/2016 (có hiệu lực trước thời điểm sự việc xảy ra), quy định các hình thức kỷ luật sinh viên bao gồm: khiển trách, cảnh cáo, đình chỉ có thời hạn và buộc thôi học.
Theo đó:
Khoản 3, Điều 9 quy định hình thức đình chỉ học có thời hạn chỉ được áp dụng nếu:
- Sinh viên đã bị cảnh cáo mà tái phạm
- Hoặc vi phạm nghiêm trọng pháp luật, đến mức bị xử lý hình sự (kể cả án treo)
Áp dụng vào vụ việc:
- Sinh viên NA chưa từng bị kỷ luật trước đó
- Hành vi photo sách chưa bị kết luận là vi phạm pháp luật ở mức hình sự
=> Không đủ điều kiện để áp dụng hình thức đình chỉ học 1 năm, nếu chỉ căn cứ vào nội quy của trường.
Hơn nữa, nội quy nhà trường là quy phạm nội bộ, nên không thể cao hơn hoặc mâu thuẫn với quy định pháp luật chuyên ngành như Luật SHTT và Thông tư 10/2016 của Bộ GD-ĐT. Do vậy, việc áp dụng hình thức kỷ luật nặng có thể chưa thực sự phù hợp về mặt thẩm quyền.
3.3. Nhận định tổng quát
Từ phân tích trên, có thể thấy:
- Về luật nội dung (Luật SHTT): hành vi sao chép để học tập cá nhân – nếu không nhằm mục đích thương mại – có thể vẫn được bảo vệ theo Điều 25 tại thời điểm đó
- Về luật hình thức (quy chế ngành giáo dục): hình thức đình chỉ một năm là chưa đủ điều kiện áp dụng nếu sinh viên chưa từng bị cảnh cáo, và hành vi chưa bị xử lý hình sự
Do đó, ngay cả trong trường hợp sinh viên có vi phạm nội quy, thì quyết định xử lý bằng hình thức đình chỉ học có thời hạn vẫn là vượt mức cần thiết, ít nhất là xét theo khung pháp lý đang có hiệu lực lúc bấy giờ.
4. Luật SHTT sửa đổi năm 2022 – bối cảnh hiện nay đã thay đổi
Kể từ năm 2023, Luật SHTT sửa đổi 2022 đã có những bổ sung quan trọng liên quan đến hành vi sao chép tác phẩm:
Điều 25. Các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả
1. Các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền nhưng phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm bao gồm:
a) Tự sao chép một bản đểnghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại. Quy định này không áp dụng trong trường hợp sao chép bằng thiết bị sao chép;
Theo đó, hành vi photo giáo trình tại tiệm in – dù chỉ một bản – cũng không còn nằm trong phạm vi miễn trừ. Hay có thể hiểm nôm na, hành vi “tự sao chép” bây giờ chỉ được miễn trừ nếu cá nhân tự “chép” lại (bằng tay, thủ công…)
Như vậy, nếu tình huống tương tự diễn ra ngày nay, việc sinh viên photo sách tại tiệm rồi đưa cho bạn học – dù không nhằm mục đích thương mại – có thể đã không còn là hợp pháp như trước. Trong bối cảnh đó, nếu nhà trường áp dụng các hình thức xử lý phù hợp và đúng thẩm quyền, thì sẽ có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn so với năm 2017.
5. Kết luận
Tình huống năm 2017 cho thấy sự vênh giữa luật sở hữu trí tuệ, quy chế giáo dục đại học và nội quy, quy định của các tổ chức (ở đây là ĐH Luật Tp.HCM) trong giai đoạn trước khi Luật SHTT được sửa đổi. Đây là ví dụ điển hình để phân tích trong hoạt động giảng dạy, từ nhiều góc độ: quyền tác giả, giới hạn miễn trừ, quyền xử lý kỷ luật của nhà trường, và cả nguyên tắc áp dụng quy phạm pháp luật.
Với người học, đây là cơ hội để hiểu rằng quyền tiếp cận thông tin cần đi đôi với ý thức pháp lý. Với người dạy, đây là nhắc nhở để không chỉ giảng đúng điều luật, mà còn truyền đạt đúng tinh thần của luật – công bằng, hợp lý và phù hợp với hoàn cảnh giáo dục.
Duy Nguyễn 
Bình luận về bài viết này