Khi Quốc ca bị tắt tiếng: Một tình huống điển hình để hiểu đúng về quyền tác giả và quyền liên quan.

Dẫn nhập: Khi bản quyền không còn là chuyện của riêng người sáng tác

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông số, khái niệm “bản quyền” dần trở nên quen thuộc với sinh viên – nhất là sinh viên ngành truyền thông. Tuy nhiên, sự quen thuộc ấy thường chỉ dừng lại ở mức độ cảm tính: nội dung nào bị xóa, video nào bị tắt tiếng, hoặc kênh nào “dính gậy” thì bị xem là vi phạm bản quyền.

Đáng nói hơn, ngay cả trong môi trường đào tạo chính quy, việc phân biệt giữa quyền tác giả và quyền liên quan vẫn là một thử thách thực sự. Không ít sinh viên – và đôi khi cả những người đã đi làm – cho rằng nếu một tác phẩm đã được cho phép sử dụng, thì mọi phiên bản thể hiện tác phẩm đó cũng có thể được dùng tự do. Cách hiểu này dẫn đến những lầm tưởng phổ biến, và đôi khi kéo theo hệ quả pháp lý nghiêm trọng trong môi trường sản xuất nội dung số.

Với vai trò giảng viên, tôi nhận ra rằng: sẽ khó để sinh viên thấm thía sự khác biệt giữa các khái niệm nếu chỉ giảng giải lý thuyết suông. Điều cần thiết là đưa ra những tình huống cụ thể, có thật, gây tranh cãi đủ lớn, để từ đó cùng phân tích, bóc tách và soi chiếu lại hệ thống quy định pháp lý tưởng chừng khô khan.

Một trong những ví dụ đáng chú ý từng gây nhiều bàn luận trong truyền thông chính là sự cố Quốc ca Việt Nam bị tắt tiếng trên YouTube trong một trận bóng đá quốc tế – dù đó là tác phẩm đã được hiến tặng cho toàn dân, và không còn thuộc quyền sở hữu cá nhân. Sự kiện ấy không chỉ là một sự cố truyền thông, mà còn là minh họa điển hình cho bài học về quyền tác giả – quyền liên quan và mối quan hệ giữa pháp luật, nền tảng công nghệ và quyền lợi công chúng.

---

Tóm lược sự kiện: Khi YouTube tắt tiếng nghi lễ Quốc ca

Tối ngày 6/12/2021, trong trận đấu giữa đội tuyển Việt Nam và Lào tại AFF Cup 2020, người xem qua kênh YouTube Next Sports bất ngờ không nghe được phần nghi thức chào cờ. Hệ thống của YouTube hiển thị thông báo rằng phần âm thanh bị tắt vì lý do bản quyền âm nhạc.

Trên các nền tảng khác – như truyền hình VTV6 – bài Tiến quân ca vẫn vang lên bình thường. Điều này cho thấy sự cố đến từ cơ chế nhận diện bản quyền tự động (Content ID) của YouTube chứ không phải do nhà tổ chức hay kỹ thuật trong nước.

Trước đó, kênh YouTube FPT Bóng đá Việt từng gặp tình huống tương tự trong trận Việt Nam – Saudi Arabia, thậm chí bị mất toàn bộ doanh thu quảng cáo vì sử dụng bản ghi âm bị nhận diện thuộc sở hữu một hãng đĩa nước ngoài.

Sự cố này dấy lên nhiều tranh cãi. Một số cáo buộc nhắm vào BH Media – đơn vị từng quản lý nhiều bản ghi âm Tiến quân ca – nhưng phía công ty khẳng định họ không “đánh bản quyền”, mà chỉ kiểm soát bản ghi do đối tác sản xuất hợp pháp. Gia đình cố nhạc sĩ Văn Cao cũng xác nhận đã hiến tặng tác phẩm vô điều kiện cho Nhà nước từ năm 2016.

Vấn đề đặt ra: nếu Quốc ca là tài sản chung, vì sao vẫn có thể bị kiểm soát bản quyền khi phát hành? Câu trả lời nằm ở một “tầng” quyền khác – ít được hiểu đúng: quyền liên quan.

---

Phân tích pháp lý: Hiểu đúng về hai tầng quyền

1. Quốc ca là tài sản của toàn dân – nhưng không phải mọi bản ghi đều như nhau

Phần nhạc và lời của bài Tiến quân ca đã được gia đình tác giả hiến tặng cho Nhà nước, trở thành tài sản chung. Tuy nhiên, Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam quy định bên cạnh quyền tác giả, còn tồn tại hệ thống quyền liên quan, trong đó có:

• Quyền của người biểu diễn,
• Quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình,
• Quyền của tổ chức phát sóng.

Nói cách khác: nếu một tổ chức thu âm, phối khí và phát hành một bản ghi cụ thể của Tiến quân ca – thì bản ghi đó thuộc quyền sở hữu hợp pháp của họ, dù phần nhạc/lời không còn là tài sản tư nhân.

2. Cách YouTube vận hành cơ chế bản quyền

YouTube sử dụng hệ thống Content ID để tự động phát hiện các bản ghi âm trùng khớp với kho dữ liệu đã đăng ký. Khi phát hiện trùng, hệ thống có thể:

• Tắt tiếng đoạn âm thanh,
• Gỡ bỏ video hoặc hạn chế hiển thị,
• Chuyển doanh thu cho chủ sở hữu bản ghi.

Hệ thống này hoàn toàn “vô tư” và trung lập, nó không đánh giá nội dung trên cơ sở chính trị hay biểu tượng quốc gia. Do đó, khi bản ghi Quốc ca bị nhận diện là thuộc một hãng đĩa (đơn vị ghi âm, ghi hình), hệ thống vẫn có thể tắt tiếng – vì bản ghi, không phải vì bài hát.

---

Cách ứng xử và bài học cho truyền thông

Chủ động hay lúng túng: Trách nhiệm của đơn vị phát sóng

Sau sự cố, Next Sports thừa nhận họ chủ động tắt tiếng phần Quốc ca để phòng ngừa rủi ro bị gỡ video hoặc mất doanh thu. Tuy nhiên, cách xử lý này cho thấy sự lúng túng trong việc kiểm soát nội dung: lẽ ra, đơn vị phát sóng có thể lựa chọn bản ghi không có bản quyền thương mại, do Nhà nước phát hành chính thức.

Vấn đề là: trước thời điểm đó, chưa có bản ghi âm nào được công bố rộng rãi kèm hướng dẫn sử dụng miễn phí.

Cập nhật chính sách: Nhà nước vào cuộc

Ngay sau sự kiện, Chính phủ chỉ đạo công bố bản ghi âm chính thức của Quốc ca để sử dụng tự do, không thu phí. Cùng với đó, Luật SHTT sửa đổi năm 2022 đã bổ sung quy định quan trọng:

Điều 7 (sửa đổi): “Không ai được ngăn cản, cản trở việc phổ biến Quốc ca Việt Nam.”

Quy định này giúp xác lập nguyên tắc: lợi ích cộng đồng trong việc phổ biến Quốc ca được ưu tiên. Tuy nhiên, như thế nào là ngăn cản, cản trở việc phổ biến Quốc ca Việt Nam thì vẫn cần hướng dẫn chi tiết ở cấp thông tư hoặc hướng dẫn kỹ thuật trên nền tảng số.

---

Kết luận: Một bài học điển hình trong lớp học truyền thông

Câu chuyện Quốc ca bị tắt tiếng không phải là một sự cố kỹ thuật, mà là ví dụ điển hình cho sự va chạm giữa quyền tác giả, quyền liên quan đặc biệt là trong môi trường xuyên biên giới và đa nền tảng như hiện nay.

Đối với sinh viên ngành truyền thông, đây là bài học quý giá để hiểu rằng: quyền tác giả và quyền liên quan là hai khái niệm độc lập, và việc sử dụng nội dung số – dù quen thuộc – cũng cần được cân nhắc kỹ trên cơ sở pháp lý.

Làm truyền thông ngày nay không chỉ là kể chuyện hay, thiết kế đẹp, mà còn là hiểu luật, hiểu nền tảng, và hiểu trách nhiệm khi lan tỏa nội dung ra công chúng.

---

Bài viết thuộc chuyên mục “Chuyện nghề”, khai thác các tình huống pháp lý và truyền thông thực tiễn dưới góc nhìn sư phạm và trung lập, dành cho sinh viên và người học ngành truyền thông – luật – nội dung số.