Ở phần trước, chúng ta đã cùng nhau bóc tách một nghịch lý nghiệt ngã: sự tách rời giữa đà tăng phi mã của tài sản và sự chậm chạp của giá trị sức lao động. Khi tầng lớp trí thức – trung lưu thấp nhận ra mô hình “học chăm, làm giỏi, mua nhà” đã vỡ vụn, họ buộc phải lựa chọn những phương thức sinh tồn mới. Họ chấp nhận đi thuê thay vì sở hữu, họ rời bỏ các trung tâm đô thị đắt đỏ, và họ cuống cuồng xây dựng những lưới thu nhập phụ trợ. Nhưng có một câu hỏi sâu hơn cần được đặt ra: sự dịch chuyển đa tuyến ấy là một sự thích ứng chủ động, hay thực chất, chúng ta đang chứng kiến sự trượt dài về mặt cấu trúc để hình thành nên một tầng lớp xã hội hoàn toàn mới?
Vượt ra khỏi lăng kính giai cấp cổ điển
Nhiều nhà nghiên cứu xã hội học đương đại khẳng định rằng, những khó khăn mà lực lượng lao động trí thức đang nếm trải không phải là một cơn bão kinh tế thoảng qua. Nó là sự tái định hình của toàn bộ nền móng xã hội. Nhóm người đang chật vật thích ứng ấy được gọi bằng một danh xưng mới: “giai cấp bất định” – precariat, một khái niệm được hệ thống hóa bởi nhà kinh tế và xã hội học Guy Standing trong cuốn sách The Precariat: The New Dangerous Class.
Precariat tuyệt đối không phải là lao động nghèo hay những người bị gạt ra bên lề xã hội. Ngược lại, họ chính là lực lượng vận hành cốt lõi mà chúng ta đã nhắc đến: những bác sĩ, kỹ sư, giáo viên, nhân viên văn phòng có học vấn cao và đầy kỷ luật. Điều họ đánh mất không phải là năng lực, mà là thứ từng làm nên bản sắc của đời sống trung lưu: sự an toàn dài hạn.
Để giải phẫu được “giai cấp bất định”, chúng ta buộc phải tạm cất đi những lăng kính giai cấp kinh điển của Karl Marx. Trong kỷ nguyên công nghiệp thế kỷ XIX, vị trí xã hội được định đoạt bởi quyền sở hữu tư liệu sản xuất. Nhưng ở nền kinh tế hậu hiện đại, cấu trúc ấy đã biến thiên. Những khái niệm cũ không còn đủ sắc bén để cắt nghĩa hiện tại. Sự phân tầng ngày nay không chỉ đo đếm bằng việc một người có bao nhiêu tiền, mà bằng việc dòng tiền và vị thế công việc của họ có thể bốc hơi nhanh đến mức nào.
Ảo ảnh của sự tự do và những nguồn thu nhập phân mảnh
Cách trực quan nhất để nhận diện sự bất định này là nhìn vào sự chuyển dịch của thị trường lao động. Khởi thủy của trạng thái này hiện lên rõ rệt nhất qua nền kinh tế chia sẻ (gig economy). Hãy quan sát một tài xế công nghệ. Anh ta lao động miệt mài, số giờ làm việc có thể bỏ xa một nhân viên hành chính. Thế nhưng, bát cơm của anh biến thiên theo từng khung giờ, bị chi phối bởi thuật toán hiển thị, điều kiện thời tiết và những cú bẻ lái chính sách từ nền tảng. Vắng bóng hợp đồng dài hạn, không có lưới bảo hiểm y tế bắt buộc, sự “linh hoạt” và “tự do” mà nền tảng hứa hẹn thực chất là một cuộc chuyển giao rủi ro hoàn hảo từ giới sử dụng lao động sang đôi vai của từng cá nhân đơn lẻ.
Đáng nói hơn, trạng thái bấp bênh ấy không chỉ khu trú ở tầng lớp lao động tự do, mà đã lách qua những khe cửa kính của các tòa nhà văn phòng kiên cố. Trở lại với hình ảnh chị nhân viên hành chính làm việc từ 9 giờ sáng đến 5 giờ chiều. Mức lương cố định từng là bảo chứng cho sự yên tâm, nay bị đe dọa bởi những đợt tinh gọn bộ máy, tối ưu chi phí và tái cấu trúc diễn ra như một hằng số. Nhận thức được sự mong manh của chiếc ghế mình đang ngồi, chị tìm đến tiếp thị liên kết, xây dựng kênh bán hàng trực tuyến vào mỗi buổi tối.
Nhiều người ngợi ca đó là tinh thần khởi nghiệp của thời đại số. Nhưng đào sâu hơn, động lực cốt lõi của hành vi ấy là sự phòng vệ đầy âu lo trước một tương lai không thể vạch định. Trớ trêu thay, để thoát khỏi sự bất định của công việc hành chính, chị lại bước chân vào một hệ sinh thái bất định khác – nơi thành quả lao động của chị bị thao túng bởi luật chơi của các mạng xã hội. Hình ảnh của “giai cấp bất định” hiện lên toàn vẹn tại điểm giao thoa này: họ không thất nghiệp, nhưng phải liên tục chắp vá cuộc đời mình bằng vô số mảnh vỡ thu nhập, loay hoay tự giăng một tấm lưới an toàn trong một nền kinh tế từ chối mọi cam kết.
Cú “vả” từ công nghệ và đứt gãy vĩ mô
Khi cơ thể xã hội còn đang mỏi mệt thích nghi với sự phân mảnh của hợp đồng lao động, một biến số mới xuất hiện và giáng những đòn chí mạng: Trí tuệ nhân tạo (AI). Nếu nền tảng số định hình lại tính linh hoạt, thì sự trỗi dậy của các công cụ AI trực tiếp tấn công vào thành lũy phòng ngự cuối cùng của lao động trí thức: tư duy phân tích và sáng tạo. Lợi thế chuyên môn của người nhân viên văn phòng nay có nguy cơ bị thương mại hóa với chi phí biên tiến dần về không. Tốc độ đào thải kỹ năng không còn tính bằng chu kỳ thập kỷ, mà bị nén lại trong vòng vài năm.
Chưa dừng lại ở đó, mạng lưới sinh tồn vi mô của người lao động tiếp tục bị xé toạc bởi những rủi ro vĩ mô. Kỷ nguyên ổn định hậu Chiến tranh Lạnh đã khép lại, nhường chỗ cho những đứt gãy địa chính trị khó lường. Từ cuộc chiến tại Ukraine năm 2022 cho đến những căng thẳng tại Trung Đông đầu năm 2026, các quyết định chính trị ở tầm cường quốc ngay lập tức dội những cơn sóng lạm phát xuống mặt đất. Giá năng lượng leo thang, chuỗi cung ứng đứt gãy, và biểu hiện rõ ràng nhất là những hóa đơn sinh hoạt ngày một phình to. Mỗi một biến cố toàn cầu xảy ra, lại có thêm hàng nghìn con người bị hất văng khỏi quỹ đạo ổn định.
Khi “bất định” trở thành trạng thái
Có lẽ đến đây chúng ta đã có thể quay lại câu hỏi ban đầu: “giai cấp bất định” là gì?
Không phải theo nghĩa kinh điển của lý thuyết giai cấp, nơi vị trí của mỗi người được xác định bởi quan hệ sản xuất hay quyền sở hữu tư liệu sản xuất. “Giai cấp bất định” của thời đại này hình thành theo một cách khác. Nó không được xác định bởi vị trí kinh tế cố định, mà bởi trạng thái luôn có khả năng bị dịch chuyển.
Đó là những con người sống và làm việc trong một môi trường mà sự ổn định ngày càng mong manh. Công việc của họ có thể thay đổi bởi một thuật toán, một nền tảng công nghệ mới, một công cụ AI, hay một biến động kinh tế xảy ra ở bên kia bán cầu.
Trong nghiên cứu về tầng lớp lao động mới của thế kỷ XXI, Guy Standing từng viết:
“The precariat is a class-in-the-making, defined by insecurity and instability of labour and life.”
(Tạm dịch: “Giai cấp bất định là một giai cấp đang hình thành, được định nghĩa bởi sự bấp bênh của công việc và đời sống.”)
Nếu nhìn lại những ví dụ vừa đi qua – từ anh xe ôm công nghệ, chị nhân viên văn phòng bán hàng trực tuyến, đến những người lao động bị cuốn vào các biến động kinh tế và địa chính trị toàn cầu – ta sẽ thấy mô tả ấy ngày càng trở nên quen thuộc.
Điểm chung của họ không phải là họ làm cùng một nghề, cũng không phải là họ thuộc cùng một tầng lớp thu nhập. Điểm chung của họ là cuộc sống kinh tế luôn tồn tại trong trạng thái tạm thời. Và chính từ trạng thái đó, một tầng lớp xã hội mới đang dần hình thành trong lòng nền kinh tế hiện đại.
Những biểu hiện cụ thể của “giai cấp bất định” – cách nó ảnh hưởng đến công việc, thu nhập, tâm lý và cấu trúc xã hội – sẽ được bàn kỹ hơn trong phần tiếp theo của chuỗi bài viết này.
📚 Chuỗi bài: Những biến đổi của tầng lớp trung lưu, trí thức trẻ trong thời đại biến động
Phần 1: Khi tốc độ sinh lời của tài sản bỏ xa giá trị sức lao động
Phần 2: Khi sự ổn định trở nên mong manh – Sự hình thành của giai cấp bất định (bài đang đọc)
👉 Nếu bạn chưa đọc phần trước, có thể xem tại đây:
[Khi tốc độ sinh lời của tài sản bỏ xa giá trị sức lao động – Phần 1]
Duy Nguyễn 
Bình luận về bài viết này